LEZING ANTON DE KOM-LEERSTOEL: WIL DE ECHTE WERELDBURGER OPSTAAN?
Sinds september 2023 is de Anton de Kom-leerstoel ingesteld aan de Vrije Universiteit Amsterdam, met prof. dr. Guno Jones als hoogleraar. Deze leerstoel richt zich op de geschiedenis van kolonialisme en slavernij en de hedendaagse sociale, culturele en juridische doorwerking daarvan. Op 18 februari 2025 hield prof. Jones een lezing met de titel: ‘Wil de echte wereldburger opstaan?’
Tijdens zijn betoog gaf Jones een schets van de publieke levensloop van het boek ‘Wij slaven van Suriname’ en ging hij in op verschillende aspecten zoals hoe Anton de Kom de tweedeling in het moderne recht analyseerde (tussen Europeanen en gekoloniseerden, tussen vrijheid in Europa en slavernij, en later contractarbeid in Suriname). Daarnaast besprak hij hoe De Kom het marxisme creoliseerde en opriep tot bevrijding van zowel uitbuiting als racisme.
Een ander belangrijk thema in de lezing was ‘de politiek van het publieke zwijgen’. Jones liet zien hoe slavernij tot het begin van deze eeuw nauwelijks een onderwerp was in de Nederlandse wetenschap en publieke ruimte. De koloniale geschiedenis werd grotendeels buiten Nederland geprojecteerd, en er waren lange tijd geen monumenten die de slavernij herdachten.
Pas na een langdurige strijd van nazaten van tot slaafgemaakten zijn er in Nederland excuses aangeboden en is er onderzoek gestart naar de betrokkenheid van Nederlandse families bij slavernij. Toch is het besef dat kolonialisme en slavernij een blijvende invloed hebben op de welvaartsverdeling nog niet breed geaccepteerd. Extreemrechtse partijen verzetten zich tegen een kritische beschrijving van de koloniale geschiedenis, omdat dit volgens hen de nationale trots zou ondermijnen.
Jones ging ook in op de situatie in Suriname. Hij erkende de kritiek dat er sprake kan zijn van ‘wetenschappelijk kolonialisme’, omdat Nederlandse onderzoekers vaak meer middelen hebben om de Surinaamse geschiedenis te bestuderen dan hun Surinaamse collega’s. De leerstoel wil, in samenwerking met de AdeKUS, bijdragen aan het verkleinen van deze ongelijkheid. Jones besprak hoe de discussie over excuses en herstelbetalingen in Suriname verdeeld werd ontvangen en hoe dit debat zich ontwikkelt.
Anton de Kom had oog voor de impact van slavernij en kolonialisme op de gehele Surinaamse bevolking. Hij wees er bijvoorbeeld op dat de strijd om erkenning van grondrechten voor Marrons en Inheemsen laat zien dat, ondanks de onafhankelijkheid van Suriname, opeenvolgende regeringen nog steeds kapitalistische koloniale beleidslijnen volgen.
Daarnaast stelde Jones dat zowel in Nederland als in Suriname velen vinden dat de excuses van de Nederlandse koning en regering in tegenspraak zijn met het strenge visumbeleid voor Surinaamse burgers. Terwijl Europeanen zich tijdens de koloniale periode vrij over de wereld konden bewegen en hun nazaten dat nog steeds kunnen, worden de nazaten van gekoloniseerden in Europa vaak niet welkom geheten. Dit belemmert transnationale familierelaties tussen Suriname en Nederland.
Jones bracht ook een ander koloniaal patroon aan het licht: de hedendaagse omgang met de genocide in Gaza en de Westelijke Jordaanoever. Hij stelde dat er sprake is van ongelijk burgerschap tussen Israëli’s en Palestijnen en dat de houding van Westerse regeringen ten opzichte van deze crisis aantoont dat er nog steeds onderscheid wordt gemaakt tussen ‘volwaardige’ en ‘wegwerp’ mensen. Sommige machtige Westerse regeringen negeren in deze situatie het internationaal humanitair recht en de mensenrechten.
Anton de Kom was een bruggenbouwer tussen de verworpenen der aarde. De strijd, het kritische engagement en het activisme die in de lezing werden belicht, vormen in deze tijd een teken van radicale hoop.
De opkomst bij de lezing was groot. Tijdens de vragenronde werd duidelijk dat de diaspora in Nederland en de Surinaamse gemeenschap soms verschillend omgaan met deze thematiek, wat kan leiden tot schurende discussies. De historische context aan beide kanten van de oceaan verschilt, wat invloed heeft op de perspectieven. Daarom werd gepleit voor gezamenlijk historisch onderzoek door Surinaamse en Nederlandse wetenschappers naar de staatkundige ontwikkeling van de relatie tussen beide landen.
De discussie eindigde met een prikkelende vraag van historicus Maurits Hassankhan: ‘Is het gedachtegoed van Anton de Kom wel voldoende doorgedrongen tot de Surinaamse bevolking als je kijkt naar opkomend etnocentrisme in onze tijd?’
Naast de lezing hebben prof. Jones en dhr. Guus Pengel (coördinator van de leerstoel) tijdens hun werkbezoek aan Suriname gewerkt aan de oprichting van een Transatlantische Werkplaats (Tawa). Dit initiatief moet promovendi in Nederland en Suriname samenbrengen. “Het is waarschijnlijk een traject van minimaal zes jaar. En om dat alles alleen te doen zal heel veel vereisen, terwijl als je samen leesretraites hebt en werkmomenten de motivatie blijft bestaan”, aldus Jones.
De voorzitter van het universiteitsbestuur, prof. dr. Shanti Venetiaan, benadrukte in haar toespraak de betrokkenheid van de AdeKUS bij deze leerstoel. “Een deel van de werkzaamheden binnen de leerstoel zal in Suriname plaatsvinden, en vanuit deze samenwerking kan een belangrijke bijdrage worden geleverd aan onze universiteit”, aldus de voorzitter.
Er hebben zich al enkele promovendi in zowel Suriname als Nederland aangemeld om binnen de leerstoel te studeren. Het proces om daadwerkelijk van start te gaan is in gang gezet. Daarnaast is er een curatorium opgericht waarin ook hoogleraren uit Suriname participeren om de leerstoel te begeleiden.